آشنایی با تفسیر«فی ظلال القرآن»
1397/2/25
اثر: رئوف سعیدیان
آشنایی با تفسیر«فی ظلال القرآن»

زندگی نامه‌ی مفسر «فی ظلال القرآن»

سید قطب بن ابراهیم الشاذلی صاحب تفسیر بزرگ «فی ظلال القران» در سال1326 هـ ق در خانوداه‌ی متدین در روستایی از استان اسیوط مصر دیده به جهان گشود. اوان کودکی و جوانی را در تحصیل علم گذراند و پس از اتمام مقدمات به دارالعلوم و دانشگاه الازهر راه یافت. سید پس از سال‌ها مبارزه و فعالیت بر علیه رژیم طاغوتی مصر دستگیر و روانه‌ی زندان گردید. ده سال زندگی خود را در پشت میله‌های زندان به کار خود سازی و فعالیت‌های دینی و علمی به پایان رسانید، بیش از نیمی از این تفسیر گرانبها حاصل فعالیت‌های آن مبارز توانا در زندان است. سید عاقبت پس از سال‌ها رنج و عذاب، در سحری فروزان، طبق فتوای حاکمی خود باخته و درباری به دستور جمال عبدالناصر به وصال ابدی پیوست. به تعبیر ایازی صاحب «المفسرون حیاتهم منهجم» «شهید قبل بزوع فجر یوم الاثنین من23جمادی الاولی1386»

سید قطب و کتاب فی ظلال القرآن

سید در اندیشه داشت برای مردم هم عصر خود، کلام الهی را تفسیر کند؛ این اندیشه میمون تفسیری، پس از طی فراز و نشیب‌های تندی سرانجام توانست خود را نمایان کند و در میان موانع سر بیرون کشاند و اینک نتیجه‌ی آن اندیشه تفسیر گرانقدر «فی الظلال القران» است با 6 مجلد قطور.

نگاه به نسل هم عصر خود و انسان‌های اسیر شده در چنگ شهوات و نگاه به جاهلیت‌های مدرن و درک نیاز اساسی ملت به فقه حرکت و نیروی تکان دهنده و بیدار کننده، هر آن سید را بر آن می‌داشت که به چاره معضلات و نجات این انسان‌ها و بیدار کردن در خواب فرو رفته‌ها همتی کند و نیرویی محرک بسازد که همانا این تفسیر قرآن این بود این درک نیاز، همیشه سید را بر آن می‌داشت و شوق اساسی او در راه تفسیر نگاری بود. از جهت دیگری سید خود را در مقابل کلامی  می‌دید که همه‌ی فصاحت و بلاغت را در خود جمع داشت، کلامی مافوق کلام بشر بود چگونه ممکن است بشری در توانش باشد در برابر چنین عظمتی به تفسیر آن فائق آید. سید همیشه از آن رنج می‌برد که چگونه تعبیری بشری در برابر اعجاز قرآنی توانایی ظهور دارد. آنچه بیشتر از همه سید را از فکر تفسیر نوشتن باز می‌داشت، احساس  فاصله‌ی عمیقی بود که بین قرآن و نسل آن روز ایجاد شده بود؛ سید قرآن را کلام محرک برای صاحبان حرکت می‌پنداشت و حال آنکه نسل معاصر سید تحرکی را در خود نداشت: «کثیرا، ما اقف امام النصوص القرانیه وقفه المتهیب ان امسها باسلوبی البشر القاصر المتحرج ان اشوبها بتعبیر الشربی الفانی و لکن(1).» و باز احساس اینکه الفاظ انسانی شاید توانایی اظهار آنچه در ذهن است را نداشته باشند و چه بسا معانی را در قالبی بریزد که مفید نباشد؛ سید را هر آن از اندیشه‌ی تفسیر نوشتن باز می داشت. «ان ایفاع هذا القران المباشر فی حسی محال ان اترجمه فی الفاظی و تعبیراتی و من ثم احس دائما بالفجوه الهائله بین ما استعشره منه. ما اترجمه للناس فی هذا الظلال... و انی لادرک الآن بعمق حقیقته الفارق بین جیلنا الذی نعیش فیه و الجیل الذی تلقی مباشره هذا القران (2)».

سرانجام ،این اندیشه توانست در میان جنگ بین مشوق ها و موانع جان سالم به بدر برد و موجودیت خود رابیابد و «فی ظلال القرآن» حاصل این اندیشه بود. (3)

مدرسه‌ی تفسیری «فی الظلال القرآن»

پیشرفت زمان، علم و فرهنگ، ایجاب می‌کند که در تفسیر انقلاب‌هایی به وجود آید و غنچه‌هائی چهره باز کنند؛ این انقلاب‌ها را، در علم تفسیری «لون» نام می‌نهیم از لونهای مهم تفسیری معاصر می‌توان به لون ادبی، اجتماعی و لون علمی اشاره کرد. لون ادبی اجتماعی، لون تفسیری فی ظلال است و فی ظلال در آنجا جایگاه دارد، این لون را اصلاح گران اسلامی برای دعوت و ایجاد وحدت در اسلام به وجود آوردند، شیوه‌ای از حرکت که توسط سید جمال الدین و محمد عبده نشات گرفت اصلاح گران از قرآن فقه حرکت را که پنهان بود به عرصه‌ی ظهور برگرداندند. از ویژگی بارز این مدرسه افتتاح باب اجتهاد در تفسیر و برگرداندن آزادی به عقل بود «فقه نبذ طریقه التقلید السلفی و اعطی للعقل حریته فی النقد و التمحیص»* از همکاران و ادامه دهندگان این مکتب می‌توان به سید محمد رشید رضا، محمد المراغی، محمد جواب معنینه، محمد حسن فضل الله و محمد حسین طباطبایی اشاره کرد. لون ادبی اجتماعی که در مدرسهی تفسیری سیدات و فی ظلال القران زاده‌ی آن است، سعی برآن دارد که تعابیر قرآنی و مواضع دقیق آن را ظاهر و اهداف قرآنی را در اسلوب زیبا ترسیم کرده، نص را بر سنت اجتماع تطبیق دهد.

به طور کلی سه ویژگی آن مدرسه را می‌توان چنین بیان کرد:

1) متوجه کردن نفس به اعجاز و تعبیرات دقیق قرآنی؛

2) بیان کردن معانی و اهداف قرآنی در اسلوب زیبا و زیبا نگاری قرآن؛

3) ایجاد نزدیکی بین قرآن و سنت اجتماع و تنظیم و انظباظ آن.

«فی الظلال القرآن» خود دریای عمیقی است که هر سه ویژگی را در خود جای داده است.

ویژگی های «فی الظلال القرآن»

ویژگی‌های فی الظلال القرآن را در دو قسمت می‌توان بررسی کرد:

الف) ویژگی‌های ایجابی ب) ویژگی‌های سلبی

در قسمت اول به نکات مثبت تفسیر فی ظلال، اشاره می‌شود:

1) فی ظلال القرآن با روشی قوی و جذاب که همان منهج ادبی اجتماعی است، از بلاغت قرآنی و اعجاز والای آن، پرده برداری می‌کند، در بیان معنی و تفسیر و اظهار اهداف و مرام‌های قرآنی از صراحتی شیوا کمک گرفته، به ظهور خزائن کونیه‌ی بزرگ قرآن اهتمام کرده است.

2) بین کلیات قرآنی و قطعیات علم جدید، توافق ایجاد کرده و در محل رد و جواب شبهات ید طولا و قدرتمندی دارد.

3) از ویژگی‌های مهم ایجابی دیگر: بیان جذاب و دلگیر و اسلوب زیبایی آن است. قاری با خواندن آن گنجینه‌ی معارف، به درون آن کشیده می‌شود و محبتش لحظه به لحظه افزایش می‌یابد و دوستی قاری با قرآن را هر آن، عمیق‌تر کرده و آن را بر می‌انگیزاند که بیشتر بر معنا و اسرار قرآن توقف نماید.

4) مهمترین ویژگی«فی ظلال القرآن» به کار گیری عقل و راه اندازی اجتهاد تفسیری است. سید در آن گنجینه به عقل، حریت کامل بخشیده، مجال وسیع فکر کردن را به عقل می‌دهد.

در قسمت دوم که ویژگی سلبی بود، فی ظلال القرآن خالی از منفی‌هایی است که در سایر تفاسیر احیانا وارد شده‌اند. تفاسیر متقدم با ارزشهای وافری که دارند؛ مصون از معایب نبوده‌اند، معایبی که جمال و کمال قرآنی را مخدوش کرده و به فهم قرآن نقص وارد آمده است «فی ظلال القرآن» با ترسیم این معایب و ردیابی امراض تفسیری، سعی بر آن داشته که این نقص‌ها را از دنیای تفسیر خود، بیرون براند، این نقص‌ها را که مضر در نص قرانیند، چنین می‌توان بیان کرد:

1) حذف اسرائیلیات واحادیث موضوع (جعل شده)

2) در تفسیر مبهمات و متشابهات قرآن، فی ظلال القرآن سعی در بیان ندارد و به آنها تعرضی نمی‌کند، ضمن اینکه به مبهمات قرآنی ایمان کامل دارد.*

3) سید فلسفه و فلسفه بافی و علوم بی‌فایده را در تفسیر دخیل نمی‌داند(4).

منهج و شیوه ی تفسیری  ((فی ظلال القرآن ))

در تفسیر فی ظلال تا جایی که ممکن است آیات مربوط به هم در معنی و موضوع و آهنگ و موسیقی را در یک مقطع جمع کرده و به صورت مجموعه‌ای منسجم و منظم سازمان داده است. سید همان مجموعه‌ی منسجم را داری یک موضوع واحد و یک هدف معین می‌داند. سید قبل از تقسیم بندی آیات و موضوعات و قبل از ورود به تفسیر و بیان، به موضوع جو حاکم بر سوره و موضوع و مدار اصلی آن پرداخته و سپس آیات را در قطعات جای داده و بعد از آن به بیان ملحقات آیات از لحاظ تاریخ نزول و حقیقت‌های موجود آن می‌پردازد، در همین راستا به ذکر تناسب‌های موجود پرداخته و بعد از آن به شرح اصلی آیات می‌پردازد.

 

احادیث نبوی در «فی ظلال القرآن»

تبیین اندیشه‌های قرآنی طی حکمی از جانب خداوند بر عهده مبین وحی، رسول گرامی (ص)، گذاشته شده است. تبیین قرآن بدن توجه به حدیث امکان پذیر نیست.

هر مفسری ریزه خوار این گنجینه‌ی نبوی است. سید در این راه، سنت رسول الله را سرمش خود می‌داند.

توجه شهید به سنت نبوی در تمام «فی ظلال القرآن» نمایان است. سید در نحوه‌ی بیان احادیث راههای متعددی را آزمایش کرده، در پاره‌ای از موارد خود را ملزم می‌داند که اسناد احادیث را بیاورد و بعضی جاها نیز توجه به اسناد ندارد. گاهی لفظ احادیث را می‌آورد و بعضی اوقات مفهوم و معنا را. در پاره‌ای مواضع به احادیث استناد می‌کند و در پاره‌ای دیگر، آنقدر در سایه فرو رفته و متوجه اسلوب ادبی و ذوق اسلوبی برای جمال آیه است که فرصت احتجاج به حدیث را از دست می‌دهد.

در یک نظر کوتاه فی ظلال را می‌توان چنین یافت: «دارای اسلوب ادبی زیبا، ذوق دبی شیوا، فقه حرکتی مقتدی و محرک، ارائه تصویر فنی قرآن، اعتقاد به وحدت موضوع قرآن کریم و وحدت موضوع سوره و آیات،  ترک اطناب و زیاد گوئی، دوری از اسرائیلیات، ترک اختلافات قفهی، اجتناب از دوری در لغت، ترک و رد تفسیر علمی، به کارگیری عقل در تصویر، منع تقلید و تحذیر از آن و شیوه اصلاح اجتماعی.»

اهداف سید در نوشتن  «فی ظلال القرآن»

1) برداشتن فاصله‌ی عمیق و زیاد در بین مسلمانان معاصر و منبع فیاض بخش «قرآن» سید مشکلات اساسی امت را در دو چیز می‌داند:

الف) فاصله گرفتن از قرآن و ایجاد بیگانگی بین مسلمین و قرآن.

ب) شکاف در بین صفوف مسلمین به علت دوری از قرآن؛ سید رفع شکاف بین مسلمین را در رفع شکاف بین قرآن و مسلمین خلاصه می‌کند و چاره‌ی هر دو را بازگشت به قرآن می‌داند؛ لذا برای رفع این نقص، به تفسیر قرآن می‌پردازد.

2) آشنا ساختن مسلمانان عصر حاضر با حیات همیشه زنده‌ی قرآن و روح حرکت عملی و واقعی آن.

3) بیان طبیعت جهاد و شجاعت و مردانگی با اتکا به آیات الهی.

پی نوشتها:

*المفسرون حیاتهم و منهجم: السید محمد علی ایازی ص513.

1-2-مقدمه‌ی سوره‌ی رعد تفسیر فی ظلال القرآن

3- مقدمه‌ی سوره‌ی رعد تفسیر فی ظلال القرآن

*التفسیر و المفسرون: معرفت، ج2، ص454، درباره‌ی محمد عبده بنیان گذار این مدرسه.

4- فی ظلال القرآن، ج1، ص260، ج2، ص94

*التفسیر و المفسرون، معرفت، ج2، ص454، اللون الادبی الاجتماع.

منابع و ماخذ مورد استفاده‌ی این نوشته

1. تفسیر فی ظلال القرآن سید قطب

2. تفسیر المفسرون فی ثوبه القسیب :آیه الله محمد هادی معرفت

3. التفسیر النبوی القرآن الکریم و موقف المفسرون منه:دکتر محمد ابراهیم عبدالرحمان .استاد دانشگاه عین شمس

4. المفسرون حیاتهم و منهجم: سید محمد علی ایازی

5. سید قطب اندیشمند و ادیب: مجله کیان فروردین و اردیبهشت 77.

 

 

 


آخرین کتاب ها