آشنایی اجمالی با کتاب حدیثی صحیح بخاری و مؤلف آن
1398/7/24
مهم ترین کتاب حدیثی اهل سنت
آشنایی اجمالی با کتاب حدیثی صحیح بخاری و مؤلف آن
(الْجَامِعُ الصَّحِيح الْمُسْنَد[1] مِنْ حَدِيثِ رَسُولِ اللهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَسُنَنِهِ وَأَيَّامِهِ)[2]

زندگی‌نامه:

ابوعبدالله محمد بن اسماعیل(م 194-256هـ) که مهم‌ترین کتاب حدیثی اهل‌سنت را تدوین نموده است در سال 194هجری در بخارا دیده به جهان گشود و در این شهر مشغول به تحصیل شد و از محضر درس پدر خود و دیگر علماء و محدثان بخارا و شهرهای همجوار، حدیث آموخت و پس از فوت پدر، برای تحصیل علم به شهرهای معروفی، همانند خراسان، عراق، حجاز و شام مسافرت نمود. [3]

او از اساتید و مشایخی، همانند «ابوزرعه، احمد بن حنبل، یحیی بن معین و اسحاق بن راهویه» حدیث آموخت و درباره شیوخی که از آنها نقل حدیث کرده است گوید: «من با بیش از هزار محدث و عالم از علماء و محدثان ملاقات کردم و از علم آنها بهره‌مند شدم.» [4]

عاقبت بخاری پس از مسافرتهای مکرر علمی، در سال 256هجری در یکی از روستاهای سمرقند به نام «خرتنگ» دیده از جهان فرو بست. [5]

انگیزه تألیف:

بخاری انگيزه خود را از نگارش اين كتاب، جمع‌آوري احاديث صحيح نبوي از ميان انبوه احاديث مسموع دانسته است؛ «إِبْرَاهِيم بن معقل النَّسَفِيّ» که از شاگردان بخاری است، انگیزه بخاری از تأليف صحيح خود را چنین بیان می‌کند: «قَالَ أَبُو عبد الله مُحَمَّد بن إِسْمَاعِيل البُخَارِيّ كُنَّا عِنْد إِسْحَاق بن رَاهَوَيْه فَقَالَ لَو جمعتم كتابا مُخْتَصرا لصحيح سُنَّةُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ فَوَقع ذَلِك فِي قلبِي فَأخذت فِي جمع الْجَامِع الصَّحِيح»،[6] روزی نزد استاد خود «إِسْحَاق بن رَاهَوَيْه» نشسته بودم که گفت: ای کاش! مختصری از احادیث صحیح از سنت نبوی(صلی الله علیه و آله و سلم) فراهم می‌کردید و می‌آوردید. این حرف در دلم نشست و شروع به گرد‌آوری احادیث صحیح کردم و صحیح خود را از میان ششصد هزار حدیث گرد آوردم.

او همچنین می‌گوید قبل از ورود هر حدیثی در کتاب خود قبلاً غسل کرده و دو رکعت نماز گذارده‌ام.[7]

بخاري چون كتاب خود را به پايان رساند، آن را به بزرگان و ائمه حديث زمان خود چون احمد بن حنبل، علي بن مديني، يحيي بن معين، عرضه داشت كه همه آن را پسنديدند و كتابش را تحسين كرده و به صحت و درستي همه احاديث ـ به جز چهار حديث ـ صحه گذاشتند. [8]

شناسنامه صحیح بخاری:

اين كتاب، نخستين منبع حديثي فراگير اهل‌سنت به حساب مي‎آيد كه در نه بخش سامان يافته است.

در بخش اول، احاديث به طور موضوعي در بابهاي ذيل جاي داده شده‎اند: «بدءالوحي»، «الايمان»، «العلم»، «الوضوء»، «الغسل»، «الحيض» و «الصلاه».

در بخشهاي دوم و سوم و چهارم به ابواب فقهي پرداخته شده است.

در بخش پنجم به مناقب و مغازي پرداخته و بخش ششم را به تفسير آيات قرآن و بخش هفتم را به پاره‎اي از ابواب فقهي مانند نكاح و طلاق، اختصاص داده است.

در بخش هشتم، رواياتي را در زمينه ادعيه و برخي مسائل فقهي آورده و در بخش  آخر به «منامات»، «فتن»، «اخبار آحاد»، «اعتصام به كتاب و سنت» و «توحيد» به عنوان حُسن ختام، پرداخته است.

(صحیح بخاری در 97 کتاب تدوین شده است و هر کتابی نیز مشتمل بر چند باب است.)

بخاري براي انتخاب احاديث صحيح، معياري داشته كه به «شرط بخاري» معروف شده است. بر طبق آن او حديثي را صحيح مي‎دانست كه محدثان بزرگ نسبت به وثاقت فرد فرد سلسله راويان آن تا يك صحابي مشهور، اتفاق نظر داشته باشند و سند آن نيز متصل و غير مقطوع باشد.

1. عدد احادیث بخاری

در مورد تعداد روایات صحیح بخاری بین دانشمندان اختلاف نظر وجود دارد، ابن حجر عسقلاني در «هدي الساري مقدمه فتح الباري» از ابن صلاح، تعداد احاديث تكراري و غير تكراري آن را 7275 حديث، نقل مي‏كند و خود به تعداد 7397 حديث، نظر مي‎دهد. همچنين ابن صلاح احاديث بدون تكرار آن را 4000 حديث برشمرده است.[9]

2. شروح بخاری(80 شرح و تعلیقه)

بنابر قول حاجی خلیفه در کشف الظنون، مهمترین شروح صحیح بخاری عبارتند است از:

الف) فتح الباری، فی شرح صحیح البخاری، احمد بن علی بن حجر العسقلانی(متوفی: 852)، 13جلدی؛

ب) عمدة القاری، بدر الدین العینی(متوفی: 855)، (حنفی مذهب)25، جزء در 12جلد.

ب) ارشادالساری بشرح صحیح البخاری، ابن حجر قسطلانی(متوفی:923)، 15 جلدی.

3. تکمله(مستدرک):

الف) المستدرك على الصحيحين، أبو عبد الله الحاكم محمد بن عبد الله بن محمد بن حمدويه بن نُعيم بن الحكم الضبي الطهماني النيسابوري المعروف بابن البيع (المتوفى: 405هـ)، 4جلدی.

ب) هدایة الباری الی ترتیب احادیث البخاری، طنطاوی، 3جلدی.

4. چاپ‌های بخاری:

الف) دارالکتب العلمیة، 4جلد، بدون تحقیق و تصحیح؛

ب) دار ابن کثیر، 6جلد، با تحقیق مصطفی دیب النجا؛

ج) دار القلم، 8جلد با تحقیق قاسم شمّاعی؛

د) دار المعرفة، 12جلد؛

ه) دارالفکر، 5 جلد.

جایگاه صحیح بخاری:

صحیح بخاری نزد اهل‌سنت از جایگاه ممتازی برخوردار است به گونه‌ای که آن را تالی تلو قرآن و صحیح‌ترین کتاب‌ها پس از کتاب خدا می‌دانند.[10] و همچنین می‌گویند بخاری پیشوای حدیث شناسی و جلودار این میدان است. مزی در کتاب تهذیب الکمال در این‌باره می‌نویسد: «ابوعبد الله بن أبي الحسن البخاري الحافظ صاحب الصحيح إمام هذا الشأن والمقتدى به فيه والمعول على كتابه بين أهل الإسلام.»؛ [11] بخاری پیشوای حدیث شناسی و جلودار این میدان است. و کتاب او در میان مسلمانان، مورد اعتماد است.

ابن يوسف الفربري، می‌گوید: ابن يوسف الفربري يقول رأيت النبي صلى الله عليه وسلم في النوم فقال لي: أين تريد؟ فقلت أريد: محمد بن إسماعيل البخاري، فقال: أقرأه منى السلام.»؛[12] شبی رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) را در خواب دیدم، رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) پرسید: کجا می‌روی؟ گفتم: پیش محمدبن اسماعیل بخاری. فرمود: سلام مرا به او برسان.

.....................................................................................................................................................

پی‌نوشت:

 [1] «الحديث المسنَد أَيْ: المتصل»، نزهة النظر في توضيح نخبة الفكر، ابن حجر العسقلاني، ج1، ص145.

[2] مقدمة فتح الباريی، ابن حجر، ص6.

 [3] تاریخ مدینة دمشق، ج52، ص50؛ سير أعلام النبلاء، الذهبی، ج12، 392؛ تذكرة الحفاظ، الذهبي، ج2، ص555.

 [4] تاریخ مدینة دمشق، ج52، ص50-52؛ سير أعلام النبلاء، الذهبی، ج12، ص394-396؛ تذكرة الحفاظ، الذهبي، ج2، ص555.

 [5] تاریخ مدینة دمشق، ج52، ص56؛ التاريخ الصغير، البخاري، ج2، ص367.

 [6] مقدمة فتح الباريی، ابن حجر، ص6.

[7] تاریخ بغداد، خطیب البغدادی، ج2، ص10.

 [8] هدی الساری، ابن حجر، ص16.

 [9] هدي الساري مقدمه فتح الباري في شرح صحيح البخاري،ص 654 و 657، «قال الشيخ تقي الدين بن الصلاح فيما رويناه عنه في علوم الحديث عدد أحاديث صحيح البخاري سبعة آلاف ومائتان وخمسة وسبعون بالأحاديث المكررة قال وقيل إنما بإسقاط المكرر أربعة آلاف

 [10] مقدسی در این باره می‌گوید: «اصح الکتب بعد القرآن العزیز الصحیحان: البخاری و مسلم.»؛ بخاری و مسلم بعد از قرآن، صحیح‌ترین کتاب‌ها هستند. ر.ک: فتح الباری بشرح صحیح البخاری، ابن حجر، ج1، ص5؛ صحیح مسلم بشرح النووی، النووی، ج1، ص14.

 [11] تهذيب الكمال، المزي، ج24، ص431.

[12] تاریخ بغداد، الخطيب البغدادي(م463)، ج2، ص10.

همچنین، جهت اطلاع بیشتر، ر.ک: مقدمة الفتح الباری، ابن حجر، ص5؛ همان، ص490؛ تاریخ بغداد، خطیب بغدادی، ج2، ص10؛ القول الصراح في البخاري وصحيحه الجامع، شيخ الشريعة الاصبهاني، ص6.


آخرین کتاب ها